شعور ۽ سجاڳي جو پيچرو

آچر - 19 - سيپٽمبر - 2021ع

ڪلچر جي بقا ٻولي ۽ ڌرتي


صبح 01 لڳي 05 منٽ -سومر 14 مئي 2018  902 
image-1

قسط آخري

بهرحال سورهيائي ۽ ڏاهپ سان گڏ ڌرم به پيدا ٿيو. ڌرم معنيٰ غيب جي قوتن کي مڃڻ، انهن ۾ يقين رکڻ. اهڙو ڪم ڪن خاص ڀوپي قسم جي انسانن ڪيو، ته جيئن سندن رعب ۽ دٻدٻو ٻين مٿان ويهجي وڃي ۽ انسانن ۾ سندن وهوا قائم ٿئي. اهڙي وهوا کي ختم ڪرڻ ۾ يا ان جي اثر کي گهٽ ڪرڻ ۾ سو سال نه، هزار سال نه، لک سال نه، لکن جا لک سان لڳا آهن. بيماري ان زماني ۾ به هوندي هئي. انسان وحشي جانورن کان ڊڄندو هو، انهن کان بچڻ به چاهيندو هو. ڪئين ڊپ ڊاءَ، خوف خطرا هوندا هئا. ڊپ ڊاءَ سان گڏ بچاءَ جون اميندون به هونديون هيون. شڪاري دؤر ۾ جڏهن انسان ٽولن جي صورت ۾ شڪار ڪرڻ ويندا هئا ۽ طئه ڪندا هئا ته اڄ هِن پاسي ٿا هلون. شڪار گهڻو ملندو. تڏهن ڪو کين اچي چوندو هو ته اسين ٿا اوهان کي سمجهايون ته هن پاسي ويندؤ ته شڪار هٿ اچي ويندو، پر جي ان کي ڇڏي، هُن پاسي ويندؤ ته شڪار هٿ اچي نه سگهندوَ. اهو انهيءَ ماڻهوءَ جو، ان زماني جي عقل ۽ سمجهه پٽاندر هڪ اندازو هوندو هو. جڏهن اهڙو ڌڪو يا اندازو صحيح نڪرندو هو ته ماڻهو دنگ رهجي ويندا هئا ته کيس اها پروڙ ڪيئن پئي ته ڪو شڪار هن پاسي نه، پر هُن پاسي آهي، پڪ سان انهيءَ وٽ غيب جو علم آهي. اهڙيءَ ريت، اهڙن ڪن ماڻهن انساني عقل تي ڌاڙي هڻڻ، ان تي قبضي ڪرڻ يا ان تي تسلط قائم ڪرڻ جو هڪ سلسلو شروع ڪيو. پنهنجيون دعوائون قائم ڪيون ته غيب جون قوتون اسان وٽ آهن، مينهن به اسين آڻينداسون، باهه به اسين ٻاريندا ۽ وسائينداسون، اوهان کي زمين کي ڌڏڻ کان به اسين بچائينداسون وغيره. اهڙي سلسلي اڳتي هلي ڌرم جي اداري جي صورت ورتي، ۽ انهيءَ جي بنياد تي دعوائون قائم ٿيون. پهريون ڀيرو ڌرم باقاعدي اداري جي شڪل ۾ اسرائيل جي ڌرتي تي قائم ٿيو، ان منجهان ٻيا به ڌرم نڪتا، عيسائي ڌرم به ان جو ئي تسلسل آهي. ان کان سواءِ قران شريف ۾ به اسرائيلي مذهبي ڪتاب ۾ بيان ٿيل پيغمبرن جو احوال آيل آهي. ان کان سواءِ ٻيو مذهبي ادارو آرين قائم ڪيو، ان مان به ٻيون مذهبي شاخون نڪتيون، جن مان برهميت يا هندو مت اهم آهي، هندو مت مان وري ٻيون ڇاڙهون نڪتيون، جين ٻڌ مت يا جيئن مت وغيره. جڏهن ته چين ۾ ڪنفيوشس جي نالي ۾ مذهبي ادارو جڙيو ۽ ايران ۾ زردشتي مذهبي ادارو. انهيءَ اداري ۾ ويساهه رکندڙ کي اسين مجوسي يا باهه پرست سڏيون ٿا. اهڙيءَ ريت جاپان ۾ ٽي چار مذهبي ادارا قائم ٿيا. انهن ڌرمي ادارن وري مختلف ڌرمي برادرين ( Religious brotherhood) کي جنم ڏنو.

اهڙين برادرين جي قيام کان پوءِ انسان ڌرمي سڳي ڌاڳي ۽ عقيدي جي فرمانبرداريءَ جي دائري ۾ اچي ويو. انهن ڌرمي برادرين کي مضبوط رکڻ ۽ انهن کي وڌائڻ ويجهائڻ لاءِ طاقت جي گهرج هئي. ڇاڪاڻ ته هاڻي جادو ۽ منڊ، ٽوٽي ۽ ڦيڻي کان ڳالهه گهڻي وڌي ويئي هئي. رڳو ڪرشمن ۽ معجزن جي بنياد تي، انهن برادرين کي هلائڻ ۽ انهن ۾ عقيدي ۽ ايمان جي پختگيءَ کي برقرار رکڻ هڪ ڏکيو مامرو هو. چوندا آهن ته ضرورت ايجاد جي ماءُ آهي.-انهيءَ مصداق اهڙين مذهبي برادرين کي قابوءَ ۾ رکڻ لاءِ هڪ قوت اڀري نروار ٿي، جنهن کي ”حاڪم“ چئجي ٿو يا جنهن کي ”شهنشاهه“ چئجي ٿو. انهيءَ حاڪم يا شهنشاهه اهڙين ڌرمي برادرين کي پنهنجي سگهه وسيلي پاڻ کي زمين تي ”آسمان“ يا غيبي قوتن جو نائب سڏرايو- ان اهڙي دعوا ڪئي به ۽ مڃرائي به. گهڻا ته انهيءَ دعوا کان به گهڻو اڳتي نڪري ويا.

انهن حاڪمن يا شهنشاهن، پنهنجيون شهنشاهتون (Empires) قائم ڪيون. مثال طور يونان منجهان سڪندر پيدا ٿيو. جنهن کي سڪندر اعظم جي نالي سان سڏين ٿا. عيسوي سن کان ٽي چار سئو ورهيه اڳي، جنهن پنهنجين فتحن جو سلسلو شروع ڪيو. هن سڄيءَ دنيا کي فتح ڪرڻ جو خواب ٿي ڏٺو ۽ اهڙو وڏو خيال ٿي پاليو. ان کان سواءِ يهودي مذهب ۽ ان جي ٻين شاخن مان به حاڪم ۽ شهنشاهه پيدا ٿيا. انهن حاڪمن ۽ شهنشاهن کي پنهنجي حاڪميت ۽ شهنشاهيت کي برقرار رکڻ لاءِ مذهب جي گهرج پئي، ٻئي پاسي مذهبي دعويدارن کي مذهبي برادرين کي پنهنجي فرمانبرداريءَ ۾ رکڻ لاءِ طاقت جي گهرج هئي، اها گهرج حاڪم يا شهنشاهه پوري پئي ڪئي. اهڙيءَ ريت شهنشاهيت ۽ /يا حاڪميت جو ڌرمي اداري سان سٻنڌ يا مستقل مفاد جڙيو. انهن ٻنهي ملي ماڻهن کي عقيدي يا فرمانبرداريءَ ۽ سگهه وسيلي قبضي ۾ رکيو. اڳتي هلي ڌرم ۽ شهنشاهيت ملي شهنشاهي گهراڻن (Dynasties) کي جنم ڏنو مثال طور هندستان ۾ مغل شهنشاهي گهراڻو پيدا ٿيو، انهيءَ گهراڻي ڪي اٺ يا ساڍا اٺ سئو سال هندستان تي حڪومت ڪئي. يورپ ۾ رومن شهنشاهيت پيدا ٿي.

مصر ۾ فرعون جي شهنشاهيت پيدا ٿي.ائين ٻيون به گهڻيون شهنشاهتون پيدا ٿيون، جن کي ڪنهن هڪ خاندان جي فردن لڳاتار –هڪٻئي پٺيان سنڀاليو. انهيءَ زماني کي، سماجي ارتقا جي خيال کان، شهنشاهي گهراڻن جو زمانو چيو وڃي ٿو. ان ۾ اسلام جا شهنشاهي گهراڻا به اچي ويا وڃن. اشوڪا شهنشاهي گهراڻو، رومن شهنشاهي گهراڻو، (جڏهن پوپ سڄي ملڪ جو والي وارث هوندو هو)، زردشتي ڌرم جي بنياد تي ايراني شهنشاهي گهراڻو وغيره ان سلسلي جا ڪجهه مثال آهن.

هاڻي ڳالهه اتي اچي بيٺي ته شروع ۾ انسانن جا رولو ۽ شڪاري ٽولا بڻيا، اتان اهي ڪٽنب جي تنظيم ۾ آيا، پوءِ قبيلي جي تنظيم ۾، تنهن کان پوءِ انسانن جا اهي انبوهه غلامداري نظام هيٺ آيا، انهن جو هڪ آقا مقرر ٿيو. ڌرم اسريا، ڌرمي برادريون پيدا ٿيون. مذهبن پنهنجي بقا لاءِ شهنشاهتون يا حاڪميتون پيدا ڪيون. اُتان وري شهنشاهي گهراڻا پيدا ٿيا تيستائين ايندي ايندي انسان گهڻو ڪجهه سکيو پرايو.

مثال طور انهن گهر ٺاهيو، اڳي کان بهتر ۽ سهوليتن ڀريا اجها ٺاهيا، انهن کاڌي پيتي جي سلسلي ۾ به سڌارو آندو ۽ رڌ پچاءَ جو ڪم شروع ڪيو، ان پوشاڪ ٺاهي، پهرڻ شروع ڪئي. انڪري انسان هاڻي نه ته وحشي رهيو ۽ نه وحشي نما، پر سماج ۾ ان پنهنجي جاءِ جوڙي، فطري وايي منڊل هوندي، پنهنجي الڳ حيثيتَ، شعور ۽ ارادي جي بنياد تي، جوڙي ورتي. انهن مٿين مڙني شين کان مٿي هيءَ ڳالهه آهي ته انسان ٻولي به گهڙي ۽ ٺاهي ورتي، جتي جتي به، انسان رهيو پئي، انهي ايراضيءَ جي الڳ ٻولي. اها ٻولي به انساني پورهيي جي هڪ شڪل آهي، جيڪا هن پاڻ، پنهنجي گهرج پٽاندر، ٺاهِي، گهڙِي ۽ وقت هلندي، ان ۾ تبديليون ۽ واڌارا سڌارا آڻي، ان کي وڌيڪ بهتر بنايو. انهيءَ سڄي عرصي ۾، انسان ٻوليءَ وارو پورهيو ئي نه ڪيو، ان ٻيا به پورهيا ڪيا، ۽ پاڻ کي بهتر کان بهتر سماجي حالتن ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻوليءَ کان سواءِ انسان سماجي پورهيا هئا: ذهني پورهيو، جسماني پورهيو ۽ سماجي پورهيو. ٻوليءَ واري پورهيي مان هن پنهنجي زبان وسيلي، پنهنجي ذهن جي خيالن، راين، سهمت پڻي، اختلاف، خواهشن ۽ خوابن کي اظهارڻ سکيو. ڏک سک ونڊڻ سکيو. جسماني پورهيي مان هن شيون ٺاهيون ــ گهڻيون ۽ انيڪ، ذهني پورهيي وسيلي شعور ڳولي هٿ ڪيو ۽ شعور کي مختلف شڪليون ڏنيون ۽ سماجي پورهيي مان سماج تخليق ڪيو ۽ ان کي بهتر ۽ رهڻ جوڳو (Livable) بنايو.

پر سماج کان پوءِ، ٻئي نمبر تي، ٻولي ئي سندس عظيم تخليق طور ڳڻي ويئي آهي.  هاڻ اچون ٿا وري انهيءَ ڳالهه تي. شهنشاهي گهراڻا مذهبي برادريءَ جي بنياد تي، پنهنجي پنهنجي ايراضيءَ تي دعويٰ قائم ڪرڻ لڳا. انهن پنهنجو پنهنجو الڳ جاگرافيائي دائرو ٺاهيو. دعوائون ٿيون ته هيءَ ايراضي مسلمانن جي آهي. هيءَ ايراضي آريا مذهب سان تعلق رکندڙن جي آهي. هيءَ عيسائي مذهب وارن جي ايراضي آهي. اهڙيءَ ريت سماج ۾ هڪ تنظيم، مذهبي برادرين جي بنياد تي پيدا ٿي.

هر ڪنهن پنهنجي پنهنجي زمين جي دعوا داخل ڪئي. ساڳئي وقت شهنشاهتن ۽ شهنشاهي گهراڻن جي حڪومتن اندر داخلي ڀڃڊاهه جو سلسلو به شروع ٿيو. نه رڳو ايترو پر بادشاهتن، حاڪميتن ۽ شهنشاهتن جو، پاڻ ۾ ٽَڪر به ٿيو. چٽاڀيٽي ۽ مقابلي واري صورتحال پيدا ٿي. ان ڏس ۾ مغل شهنشاهت جو مثال اسان وٽ موجود آهي. جڏهن ڪنهن بادشاهه جي ڄمار جا ڏينهن پورا ٿيندا هئا ۽ هو بادشاهي يا حڪمراني ڪرڻ لائق نه رهندو يا مرڳوئي مري ويندو هو ته پوئتان سندس اولاد پاڻ ۾، حڪمرانيءَ جي دعوا يا حڪمرانيءَ جي حصي تان وڙهي پوندو هو. پوءِ فيصلو ڪيو ويندو هو: بنگال وارو حصو تنهنجو، سنڌ وارو پرڳڻو تون کڻ، افغانستان ۾ وڃيِ تون راڄ ڪر. اهڙيءَ ريت شهنشاهي گهراڻن واريون ايراضيون ورهائجنديون ويون ۽ ننڍيون ننڍيون ايراضيون وجود ۾ آيون.

ايراضين جي اهڙي ورهاست جڏهن ڪڏهن جاري رهندي پئي آئي، جڏهن غلاميءَ وارو دور هو، تڏهن به انسان ڪنهن نه ڪنهن جوءِ ۾ رهندو هو، ڪنهن نه ڪنهن ايراضيءَ ۾ رهندو هو ۽ ايراضيءَ ۾ ورهاڱو به جاري رهندو هو. ڌرمي برادرين واري دؤر ۾ به اهو سلسلو جاري رهندو آيو.

بهرحال، سلطان شاهيءَ جي دؤر ۾ سلطان پنهنجي پاڻ ۾ وڙهڻ جهڳڙڻ لڳا، پنهنجيون سلطنتون ڌار قائم ڪرڻ لڳا. ٺيڪ انهيءَ موقعي تي يورپ ۾ هڪ نيئن ڳالهه پيدا ٿي، جتي اڳي شهنشاهي راڄ هئا، غلام داريءَ هيٺ برادريون هيون يا جيڪا مضبوط جاگيرداري هئي يا جيڪي ڌرمي برادريون هيون، انهن هروڀرو نه سنئين ليڪ تي سفر نٿي ڪيو. اهڙن سماجن ۾ داخلي تضاد موجود هئا، ڪي حق کان محروم هئا، ڪي امير ٿي پوندا هئا ته وري ڪي مفلس. مطلب سکيا ۽ ڏکيا، ٻنهي قسمن جا ماڻهو انهن راڄن توڻي سماجن ۾رهندا هئا. جيئن اڄڪلهه سماجي اڻبرابري آهي، سا تڏهن به هوندي هئي.

هيڻا ظلم ۽ ڏاڍ خلاف بغاوتون برپا ڪندا هئا. غلاميءَ واري دؤر ۾ ته مذهبي برادرين واري دؤر ۾ به. ٻئي پاسي ڏاڍا ماڻهو انهيءَ ڪوشش ۾ هوندا هئا ته هيڻا بغاوتون نه ڪن. فرمانبردار رهن. اسان جيڪي ڳالهه ڪريون ٿا، اها هيڻا ماٺ ميٺ ۾ مڃين. اسان جي چئي آکئي ۾ هجن. پر انسانن ۾ - هيڻن انسانن ۾ آزادي، حقن ۽ مفادن جي ٿوري يا گهڻي سمجهه هئي، جيڪا کين بغاوتن ۽ شورشن تي اُڪسائيندي هئي. اهڙيءَ ريت شهنشاهن ۽ بادشاهن خلاف بغاوتون ٿيون، سندن اميرن ۽ گماشتن خلاف بغاوتون ٿيون. جيئن اسان وٽ آهن، تيئن ڪي نواب، اميرزادا، سردار، ڪي زميندار ۽ جاگيردار يورپ ۾ پڻ هئا. پاڻ پنهنجي ملڪ – مملڪت خدادا پاڪستان ۾ ڏسون ته به هيڻي ڏاڍي وارو فرق موجود آهي. ڏاڍا ماڻهو يا حاڪم ماڻهو پنهنجا حواري ۽ گماشتا رکن ٿا، جيڪي سڄو وقت وتندا حاڪمن جا ڳڻ ڳائيندا عام ماڻهن کي وتندا ڀلائيندا ۽ ڀٽڪائيندا ته جيئن اهي فرمانبردار رهن، ڪابه بغاوت يا شورش برپا نه ڪن. 

اختر حفيظ جي ٿورن سان

 

هيڻن ماڻهن جي ڏاڍن ماڻهن سان مهاڏي اٽڪائڻ جو هر دور ۾ امڪان رهيو آهي، اڄ به آهي. پر هيڻا ماڻهو پاڻ اڪيلي سر وڙهي نه سگهندا آهن. انهن کي هر زماني ۾ ڪنهن قيادت، ڪنهن تنظيم جي گهرج هوندي آهي. هيڻن ماڻهن جا مفاد پنهنجي ئي طبقي سان جڙيل هوندا آهن. انهن مفادن جي هڪجهڙائيءَ جي ڪري، اهي هڪٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. مثال طور: غلام داري دور ۾ جهڙيءَ ريت هر ڪنهن آقا جي هلت چلت ۽ غلامن ڏانهن اختيار ڪيل رويي ۾ هڪجهڙائي هئي، ٻئي پاسي غلامن مٿان ٿيندڙ ظلم، ڏاڍ ۽ ان جي ٿيندڙ استحصال سبب، انهن جي مسئلي ۾ هڪجهڙائي هئي. انهيءَ مسئلي جي هڪجهڙائيءَ سبب اهي يڪ مشت هئا. مذهبي برادرين واري دؤر ۾ مذهب جي معاملي تي ماڻهو يڪ مشت هئا.

بادشاهتن ۾ عام ماڻهو، رعيت جي حيثيت ۾، يڪ مشت هئا. اها هيڻن، ڪمزورن، محروم،

مظلوم ۽ غلام ماڻهن جي مفادن جي هڪجهڙائي ئي هئي، جنهن انهن ۾ يڪ مشتي (مِڙي مٺ ٿيڻ واري حالت) پيدا ڪئي. انهيءَ بنياد تي اهي پنهنجن آقائن، جاگيردارن، بادشاهن، حاڪمن سان وڙهيا.بغاوتون ۽ شورشون برپا ڪيائون. اها يڪ مشتي ئي انهن جي سگهه هئي/آهي. ان ۾ ئي سندن نجات ۽ ڇوٽڪارو آهي. 

ائين اهي معاملا وڌندا رهيا. دؤر اڳتي وڌندا آيا. هيڻي ۽ ڏاڍي ۾ مقابلو به رهندو آهيو. هيڻن پنهنجيءَ تنظيم تي زور ڏنو. ڏاڍن ان کي ٽوڙڻ جي ڪوشش ڪئي. دؤر مٽيا، عام خلق جو ذهن مٽيو. انهن جي سوچ مٽي. هڪ ايراضيءَ ۾ رهندي انهن پنهنجي پاڻ کي ٿانيڪو ڪيو ۽ اتيئي ئي رهندي، پنهنجي طبقاتي ۽ انساني حقن لاءِ ميدان ٺاهيائون، کٽڻ جا امڪان ۽ سامان پيدا ڪيائون. تنهن هوندي به ان کي هڪ گڏيل بنيادي سڃاڻپ جي گهرج محسوس ٿي ته جيئن اهي پنهنجي انفراديت کي مڃرائي سگهن. وٽن ايراضي ته نه هئي، پر ان کان نياري ڪا شيءِ اڃا به کين گهربل هئي، جيڪا سندن سماجي تنظيم کي پورڻتا سان نوازي، اها کوٽ نيٺ انسان پڳي ۽ اهي ٻوليءَ جي بنياد تي سهمت ٿيا. ٻولي سندن انفراديت کي پورڻتا بخشي، ان بنياد تي ڪنهن ايراضيءَ ۾ رهندڙ انسانن-هيڻن توڻي ڏاڍن-۾ اتفاق ٿيو. ٻوليءَ جي معاملي تي اهڙي اتفاق وسيلي سماج ۾ ماڻهن جي تنظيم جو هڪ وڏو مرحلو طئه ٿي ويو. ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾، يورپ ۾ بادشاهن خلاف بغاوت جو سلسلو شروع ٿيو.

ان وقت تائين ملڪ ٺهي راس ٿي چڪا هئا، جاگرافيائي حدبندين جو پڻ تعين ٿي چڪو هو. اهڙيءَ ريت يورپ ۾. 1789ع ۾ فرينچ انقلاب جنم ورتو. انهيءَ کان اڳ انگريزن خلاف امريڪا ۾ بغاوت ٿي چڪي هئي. انهيءَ بغاوت جو بنياد ٻه شيون هيون- ٻولي ۽ ايراضي. انهيءَ بنياد تي امريڪين پاڻ کي قوم تصور ٿي ڪيو ۽ اُهي انگريزن جي حڪمرانيءَ ۽ عملداريءَ خلاف اٿي کڙا ٿيا، جنهن ۾ سوڀارا ٿيا. فرينچ انقلاب يورپ مان جاگيرداريءَ جي پاڙ اکوڙي ڇڏي، هيڻن پنهنجي سگهه، همت ۽ حوصلي سان ظالمن سان، ڏاڍن سان ويڙهه ڪئي ۽ ڪامياب ٿيا. فرينچ انقلاب جا به بنيادي محرڪ ٻولي ۽ ايراضي رهيا. انهيءَ انقلاب وسيلي يورپ، هڪ نئين دور ۾ داخل ٿيو. اتي جديد نمائندگي يا عيوضائپ واري جمهوريت جا بنياد پيا ۽ اها انساني ارتقا جي تاريخ ۾ ۽ پڻ انسان جي فڪر جي اوسر جي لحاظ کان وڏي ۾ وڏي ڪاميابي ۽ سوڀ هئي. هيڻن پهريون ڀيرو پنهنجي حقيقي انساني ۽ سماجي حيثيت مڃائي. انهيءَ انقلاب کان پوءِ قومي رياستن ( Nation States) جي تصور پيدا ٿيو. ۽ قوم جي ترڪيبي جزن ۾ ٻولي ۽ ايراضيءَ کي بنيادي ۽ لازمي حيثيت ڏني ويئي، ان کان سواءِ ڪي ثانوي ترڪيبي جزا به هئا. پر قومي رياستن ۽ قومن جي بناوت مان ڌرم جي عنصر کي ٻاهر رکيو ويو، ڇاڪاڻ ته انهيءَ تفرقا پيدا پئي ڪيا، انهيءَ ڏس ۾ يورپي ماڻهن کي ڪليسا جي ڏاڍ ۽ جبر جو هڪ وسيع تجربو پڻ هو. بهرحال واقعو هيئن ٿيو ته بادشاهتن ۽ سلطنتن کي ڊاهي پٽ ڪيو ويو ۽ عام خلق پنهنجو عوامي راڄ قائم ڪيو. يعني جمهوريت جو دؤر آيو.

يعني بادشاهي ۽ جاگيرداري دؤر کي ڊاهي، ختم ڪري، ڪنهن ايراضي ۾ رهندڙ ماڻهن، ”هڪ وطن“ جي حيثيت ۾، ”هڪ ٻولي“ جي ڳالهائيندڙن جي حيثيت ۾، گڏ ٿي، ڌرم کي قومي دائري کان ڪڍي، ان کي شخصي آزادين جي خاني ۾ رکي، پنهنجو راڄ، ”پنهنجي مرضيءَ“ سان لاڳو ڪيو. انهيءَ انقلاب کان پوءِ ڌرم جي انساني اتحاد، برابري ۽ برادريءَ ۾ ڪا گهڻي گهرج محسوس نه ڪئي ويئي. جيئن مٿي بيان ٿي چڪو ته ڌرم هاڻي تفرقا پيدا ڪرڻ جو ذريعو بڻجي پيو هو. شروعات ۾ اهو، تاريخ هڪ جي هڪ زماني ۾، انساني تنظيم جو هڪ وسيلو ٿي رهيو هو، پر پوءِ ان پنهنجي اهڙي حيثيت وڃائي ڇڏي، يورپ ۾ عيسائيت جيڪي ظلم ڪيا، انهن کي اڄ به اونداهو دؤر (Dark ages) سڏيو وڃي ٿو، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ هزار سالن تائين جاري رهيو، جنهن مان نڪرڻ ۽ روشنيءَ ڏانهن وڌڻ لاءِ يورپي ماڻهن کي وڏو جُهد ڪرڻو پيو ۽ انهن گهڻيون ئي قربانيون ڏنيون.

يورپ ۾ هونءَ ڪيترائي ڏاها ۽ مفڪر پيدا ٿيا آهن، جن پنهنجن پنهنجن زمانن تي گهرا ۽ اثر ڇڏيا. جن جي ڪم، عمل ۽ ڪردار هيڻن کي فائدو ڏنو، جن انساني شعور کي وڌڻ ويجهڻ لاءِ نوان ڏس ۽ گس ڏنا. اهڙآ ڏاها، عقلمند ۽ عالم ماڻهو غلاميءَ واري دؤر ۾ به پيدا ٿيا، مذهبي برادرين واري دور ۾ به پيدا ٿيا. مختلف تحريڪن، تبديلين جي زماني ۾ به پيدا ٿيا ۽ انهن کان پوءِ به پيدا ٿيندا رهيا آهن، پر هتي آئون خاص طرح ٽن ماڻهن جا ذڪر ڪرڻ گهران ٿو. انهن ٽنهي مان پهريون آهي ميٿيو آرنلڊ (1822ع کان 1888ع) ٻيو آهي جان رسڪن (1819ع کان 1900ع) ٽيون آهي ٿامس ڪارلائل (1785ع کان 1881ع) انهن ٽنهي کي علمي دنيا ۾ سماجي نقادن(Social Critics) جي حيثيت سان سڃاتو وڃي ٿو. هونءَ ته علم جا اڪابرهئا، ڪيترن ئي علمن ۾ ڀڙ هئا، پر سندن سماجي نقاد واري حيثيت کي وڌيڪ مڃيو ۽ تسليم ڪيو ويو آهي.

انهن ٽنهي ڏاهن کي سماجي نقاد انڪري قرار ڏنو ويو آهي، جو انهن سماجي ارتقا جي بنيادي سوالن کي پنهنجي بحث جو موضوع بنايو، جهڙوڪ سماج ڇا آهي؟ سماج جي بناوت ڪيئن ٿيندي آهي؟ انسان سماجي ترقيءَ جا ڪهڙا ڪهڙا ڏاڪا طئه ڪيا آهن؟ اڳتي ان کي ترقي ڪيئن ڪرڻ گهرجي؟ فرد ۽ سماج جو رشتو ڪهڙو آهي؟ سماجي تبديليون ڇا آهن ۽ ڪيئن ۽ ڇو اينديون آهن؟ ۽ ٻيا اهڙا انيڪ سوال جن سان انهن ٽنهي ليکڪن معاملو رکيو آهي. انهن سماج جي ترقي ڪري رياست تائين پهچڻ ۽ رياستي عملي اظهار-حڪومت جي طريقيڪار تي به بحث ڪيو آهي ته ان سان گڏ، انهن سوالن تي به ويچاريو آهي ته بادشاهي راڄ کي ختم ڪرڻ جي خواهش ڇو پيدا ٿئي ٿي. انسان جيڪي پنهنجي طور تي حڪومتون قائم ڪيون آهن يا اڳتي به قائم ڪرڻ گهري ٿو، انهن کي ڪيئن هلائجي. انهن ڏاهن سماج جي خوبين ۽ خامين تي ڳالهايو. ان جون ڪمزوريون ڄاتيون، ڪمزوريون ڄاڻي انهن جا علاج تجويز ڪيا.

ميٿيو آرنلڊ هڪ ڪتاب لکيو ”سماج ۽ انارڪي“. انساني ارتقا ۽ ان جي قوم بنجڻ تائين ڳالهه ٿي چڪي. قوم جي خاص ۾ خاص معنيٰ بابت ڳالهه چٽي ٿي. اهو ذڪر به ٿي چڪو ته ڪيترا نه ڊگها زمانا انهيءَ ارتقا ۾ لڳا ۽ اها ارتقا ڪهڙيءَ ريت مختلف لاهن چاڙهن مان گذري.

ميٿيو آرنلڊ پنهنجي ڪتاب ”ڪلچر ۽ انارڪي“ ۾ ٻنهي موضوع تي ڀرپور لکيو آهي. ’انارڪي‘ جي معنيٰ آهي ’نراج‘ ”نه + راڄ“ جتي راڄ نالي ڪا شيءِ نه هجي. اهو سياسي اصطلاح آهي، جنهن جو مطلب آهي، اهڙي رياست، جتي قانون نالي ڪا به شيءِ نه هجي. جيئن اسين سنڌ ۾ چوندا آهيون: ”ادا قانون نالي ڪا به شيءِ نه آهي.“ ”ملڪ ۾ ڪو داد فرياد ناهي.“ يا مُلڪ ۾ قانون آهي ڪونه.“ ان جو مطلب آهي ته ملڪ ۾ ’نراج‘ آهي.

قانون جي ڪابه حڪمراني نه آهي. ميٿيو آرنلڊ جو نقطو آهي ته انسان لاءِ مهذب (Cultured) ٿي رهڻ ضروري آهي. جيڪڏهن اهو ائين نه ڪندو ته پوءِ اهو جيڪو عمل ڪندو، اهو نراجيت جي کاتي ۾ ويندو.

سندس چوڻ آهي ته ماڻهوءَ کي سماج ۾ ڪن ضابطن ۽ اصولن سان رهڻو آهي. ميٿيو جيئن ته انهيءَ زماني ۾ موجود هو، جڏهن بادشاهيون ڊهيون پئي ۽ عوامي راڄ قائم پئي ٿيا. انڪري هن عوامي راڄن جي مضبوطي ۽ انهن جي برقرار رهڻ لاءِ ڪن بنيادي سوالن ۽ پنهنجي انهيءَ دور جي حالتن پٽاندر ممڪن حل ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي پئي. هن جي خيال ۾ شهنشاهيون يا بادشاهيون به هڪ قسم جون نراجي حڪومتون هيون، جيڪي ماڻهوءَ کي ماري ڀاڻ ڪنديون هيون، پنهنجيءَ مرضيءَ جا فيصلا ۽ پروانا جاري ڪري رعيت مٿان مڙهينديون هيون. ڏوهيءَ کي بيڏوهي ۽ بيڏوهيءَ کي ڏوهي قرار ڏيئي کين سخت ۽ سنگين سزائون ڏينديون هيون. انڪري رعيت ڊپ ڊاءَ ۽ جان جي امان لاءِ بادشاهي حڪم جي پوئواري پئي ڪندي هئي. اهو ساڳيو حال، رعيت جو، غلامداري دور۾ به هو. انڪري ميٿيو جو خيال هو ته بادشاهن جي دؤر ۾ رعيت سان اختيار ڪيل غيرانساني، غيراخلاقي ۽ غير منصفاڻن روايتن، رواجن ۽ قانونن جو انت اچڻ کپي ۽ عوامي راڄن کي انهن جي پوئواري بلڪل به نه ڪرڻ گهرجي، ان لاءِ انهن کي ثقافت يا مهذب پڻي مان ڪم وٺڻ گهرجي ته جيئن رعيت جا صدين جا ٿڪ لهي سگهن. جيڪڏهن سڌريل سماجي رويي (Culture) کان ڪم نه ورتو ويو ته رعيت هڪ ڀيرو ٻيهر نراجيت تي لهي ايندي. ميٿيو پنهنجي وقت جي حالتن پٽاندر هڪ معقول ۽ مائيدار ڳالهه ڪري ٿو. هوُ نراج ۽ ڪلچر جي اصطلاحن وسيلي ٻن زمانن ۾ فرق بيان ڪري ٿو. هو انهيءَ ڳالهه جو وڪيل آهي ته اهي سڀ برايون، جيڪي پراڻي بادشاهي نظام ۾ هيون، اهي عوامي راڄ ۾ نه هئڻ کپن. هو انهيءَ مسئلي جو حل ڪلچر ۾ ڏسي ٿو، ۽ ڪلچر ۾ ٻن شين جي موجودگيءَ جي نشاندهي ڪري ٿو. هڪ روشني(light) ۽ ٻيو ميٺاج (Sweetness). روشنيءَ مان مراد اهڙي شيءِ آهي، جيڪا اونداهيءَ جو وجود ختم ڪري سگهي.

اها روشني جيڪڏهن اکين اڳيان هوندي آهي ته هر شيءِ واضح ۽ چٽي هوندي آهي، پر اها روشني ذهن ۾ هوندي ته اها انسان ۾ علم، ادراڪ ۽ فهم پيدا ڪندي آهي. جڏهن ته ميٺاج کي به ميٿيو هڪ شيءِ نه پر هڪ اعليٰ قدر طور ڪتب آڻي ٿو. هو ميٺاج کي ماڻهپو قرار ڏئي ۽ هڪ انسان جي ٻئي انسان سان بهتر رويي کي قرار ڏئي ٿو. هن جو دليل آهي ته جڏهن سلطان ويا، نواب ويا، بادشاهه ويا، ته هاڻي انسان آزاد آهي. انهن وٽ جمهوري راڄ آهي.

پنهنجي حڪومت آهي. اُن کي کيس پاڻ ئي سنڀالڻو آهي. ان جي نگهباني ڪرڻي آهي؛ ۽ سڀ لاءِ وٽس رڳي اڪيلي چونڊ آهي ۽ اهو آهي ڪلچر، جنهن ۾ روشني آهي ۽ ميٺاج آهي. ياد رهي ته روشني ۽ علم يا علم ۽ روشنيءَ جو پاڻ ۾ گهرو سٻنڌ آهي. ”روشني“ جو لفظُ ”علم“ جو ۽ ”علم“ جو ”روشني“ جو متبادل رهيو آهي. اسان جي شاعر اياز به انهيءَ ڳالهه کي پرکي ورتو هو، جنهن چيو: ”نه ديپ دونهاٽجي ڪڏهن هي، للاٽ جي لاٽ شل جرڪي.“ پرهه پري آ پتو نه آهي ته رات ڪيسين ڏهاڳ ڏيندي. اتي ديپ“ جي معنيٰ آهي دماغ. ”للاٽ جي لاٽ“ مان مطلب آهي ”شعور“. ”پرهه“ مان مراد آهي، اها منزل يا اها گهڙي جتي ”اونداهي“ يعني ”جهالت“ کٽي. انڪري اسان جو شاعر چوي ٿو ته دماغ جو ديپ نه وسامجي ۽ شعور جي وٽ ٻرندي رهي، تان ته ”رات“ جو ڏهاڳ (آزار، اهنج) ختم ٿئي.

اسان وٽ به پنهنجي ٻوليءَ ۾ اهڙا اصطلاح موجود آهن، جيڪي روشنيءَ جي معنا چڱائي، علم يا نيڪي ڏيندا آهن. مثال طور: چوندا آهن: ”هيءُ ڏِيا وارو ماڻهو آهي.“ ، ” چهري ۾ روشني اٿس.“ وغيره، علم کي ڏيئو به چوندا آهن. هڪ ڪتاب ۾ ائين به آيل آهي ته Knowledge with Beauty . علم ته علم ٿيندو آهي، پر وري مسئلو اهو ٿو سامهون اچي ته علم ڪهڙو؟ انسانذات لاءِ ڪهڙو علم چڱائيءَ وارو ۽ قبولڻ جوڳو آهي. انهيءَ سوال جو جواب سونهن (Beauty) ڏئي ٿي. وري سوال اهو ٿو اڀري ته سونهن يا حسن جي سڃاڻپ ڪيئن ٿيندي؟ ها، اها ئي سونهن چئجي، جنهن ۾ اڪثريت جو ‎فائدو هجي، هڪ حديث آهي ته: ڀلي ۾ ڀلو انسان اهو آهي، جيڪو سڀني انسانن جو ڀلو ڪري ٿو.

انهيءَ ڪري يورپ وارن به علم جي چڱائيءَ ۾ وڏي ۾ وڏي ڪسوٽي به اها ئي بيهاري ته

هڙو علم جنهن مان وڌ ۾ وڌ فائدو پوي ٿو- انسان کي ۽ اهو انهيءَ علم مان سک، خوشي، سڪون ۽ آرام ڪيترو ماڻي ٿو. ميٿيو اسان سماج ۾ حقيقي چڱائيءَ کي ڪلچر سان سلهاڙي ٿو، ۽ ڪلچر ۾ هو وري هو ٻه شيون ڏسي ٿو. هڪ روشني يعني علم ۽ ٻي ميٺاج يعني انسان جو انسان سان برابري ۽ برادريءَ وارو رويو، نرم رويءَ واري روش. هو انهيءَ ڳالهه تي زور ڏئي ٿو ته ڪنهن سماج ۾ ڪنهن تبديليءَ لاءِ ۽ جيڪڏهن تبديلي اچي چڪي آهي ته ان کي برقرار رکڻ لاءِ ڪلچر ئي اصل وسيلو آهي.

هاڻ هلون ٿا، ٿامس ڪارلائل ڏانهن. اهو ڪم جي اخلاقي قدر (Moral

Value of Work) تي زور ڏئي ٿو. هو چوي ٿو ته اوهين بادشاهت مان ڇٽا آهيو، غلاميءَ جو طوق ڳچيءَ مان لاهي ڦٽو ڪيو اٿوَ ۽ ڌرمي برادرين جي پنڊتن، پادرين، پيرن ۽ مُلن مان جند ڇڏائي آزاد نڪتا هيو‎ (پر اسان-سنڌ وارا اڃا انهن طوقن مان آجا نه ٿيا آهيون). هو چوي ٿو ته اوهان ڊگهي غلاميءَ مان رهندي، ظلم ۽ ڏاڍ سهندي، اڄ هن منزل (عوامي راڄ) تائين پهتا آهيو.

پنهنجي پاڻ ۾ بالغ راءِ ٿيا آهيو ته پوءِ اوهان کي ڪم ڪرڻ کپي. ان کان لنوائڻ يا ڪيٻائڻ نه کپي. اخلاقي (Moral work). مان مراد آهي، اهڙي ڪم جي آهي، جيڪو سماج ۾ اخلاقي قدرن کي هٿي ڏئي. اتي سهپ، رحم، همدردي، سهڪار ۽ درگذر جهڙا قدر اسري سگهن. پنهنجو فرض (Duty) نڀايو.

يعني اوهان جي حصي يا ذمي جيڪو به ڪم آهي، ان کي اهڙي نموني ڪريو جو اهو هر طرح سان مڪمل لڳي ۽ ڪم سان محبت ڪريو. ان کان ڊڄو نه، ان کان ڀڄو نه. ان حساب سان ڪارلائل ڪم جي اخلاقي قدر ۽ فرض جي اهميت ( Importance of duty) تي زور ڏئي ٿو. هو چوي ٿو ته پنهنجي فرض جي اهميت کي سڃاڻو ۽ ڪم جي اخلاقي قيمت ڪٿيو. ائين نه ڪندؤ ته پوءِ اوهان ارتقا جون منزلون طئه ڪري انسان ته ٿي پيا آهيو، پر پاڻ ۾ انسان واريون خوبيون، ماڻهپو پيدا نه ڪري سگهيا آهيو، ۽ ماڻهپو، انسان جي نئين سر پيدا ٿيڻ (Rebirth) جو نالو آهي. هونءَ به ڏاها سدائين اهو درس ڏيندا آيا آهن ته انسان کي انسان ٿيڻ ۾ اڃا به وقت لڳندو.اها ڳالهه انساني تهذيبي دور جي هر ڪنهن مرحلي تي چئي ويئي آهي ۽ اڄ به چئي ۽ ورجائي پئي وڃي. ان جو مطلب آهي ته ڪروڙن سالن کان وٺي اڄ ڏينهن تائين ماڻهو ماڻهپي ۾ نه اچي سگهيو آهي. ان ۾ ڪي کوٽون ۽ خاميون آهن، جيڪي ان جي مڪمل طرح ماڻهو ٿيڻ جي راهه ۾ رنڊڪ بڻيل آهن. انهيءَ سلسلي ۾ اها ڳالهه به چئي سگهجي ٿي ته ان اڃا پورهيي جي اخلاقي ملهه ۽ فرض جي اهميت کي نه سڃاتو آهي، ڪارلائل چوي ٿو ڪم جي اخلاقيات (Work ethics) هوندي آهي. ڪم سٺو آهي يا برو، مسئلو اهو ناهي.

اها شيءِ پوءِ به ٿي طئه ٿي سگهي ٿي، پر ڪم ڪرڻ گهرجي ۽ پنهنجو فرض ادا ڪرڻ گهرجي. ان ۾ ڪا به ڪوتاهي نه ڪرڻ کپي. ڪم جي اخلاقيات اسان کي سکڻ ۽ سمهجڻ کپي. جيڪو اوهان ڪم جي اخلاقيات کي نه سمجهيو ۽ فرض جي اهميت کي نه سمجهيو، ته پوءِ هينئر جيڪا اوهان ڪاميابي ماڻي آهي، بادشاهيءَ کي ڊاهي، پنهنجي حڪومت قائم ڪئي اٿوَ ۽ پاڻ کي جمهوريت پسند پيا سڏرايو.

 

 

 

پنهنجي راءِ ڏيو

Please enter your name
Please enter your Email
Please type your comment